8 อคติที่ทำให้เทรดเดอร์เสียเงิน: Loss aversion, Disposition effect และวิธีแก้

เทรดเดอร์ส่วนใหญ่ไม่ได้เสียเงินเพราะไม่รู้วิธี แต่เพราะทำไม่ได้ตามที่รู้ตอนเงินกำลังขยับ สมองคนมีทางลัดในการตัดสินใจที่ใช้ได้ดีในชีวิตประจำวัน แต่ในตลาดมันพาไปผิดทางแบบเดิมซ้ำ ๆ นักวิจัยด้าน การเงินเชิงพฤติกรรม (Behavioral finance) ศึกษาอาการพวกนี้มาหลายสิบปี บทนี้รวบรวม 8 ตัวที่เจอบ่อยที่สุด แต่ละตัวมีตัวอย่างในการเทรดและวิธีแก้ที่ทำได้ทันที

อคติคืออะไร และทำไมรู้แล้วยังพลาด

อคติทางความคิด (Cognitive bias) คือความผิดพลาดในการตัดสินใจที่เกิดซ้ำในทิศทางเดิม ไม่ใช่ความผิดพลาดแบบสุ่ม เช่น ไม่ได้ปิดกำไรเร็วบ้างช้าบ้างเท่า ๆ กัน แต่ปิดเร็วเกือบทุกครั้ง

ข่าวไม่ดีคือการรู้จักชื่อของอคติไม่ได้ทำให้มันหายไป ข่าวดีคือเราไม่ต้องชนะมันตอนกราฟกำลังวิ่ง เราแค่ต้องตัดสินใจไว้ล่วงหน้าตอนใจยังเย็น แล้วให้แผนทำงานแทน วิธีแก้ในบทนี้เกือบทั้งหมดจึงเป็นเรื่องเดียวกัน คือย้ายการตัดสินใจไปไว้ก่อนเปิดไม้

1. Loss aversion: ขาดทุนเจ็บกว่ากำไรขนาดเท่ากัน

ในปี 1979 Daniel Kahneman และ Amos Tversky เสนอ Prospect theory อธิบายว่าคนไม่ได้ตัดสินใจจากเงินรวมที่มี แต่จากกำไรหรือขาดทุนเทียบกับจุดอ้างอิง เช่น ราคาที่เข้าซื้อ และมีสามลักษณะสำคัญ

• ขาดทุนหนักกว่ากำไร เสีย 100 รู้สึกแย่มากกว่าที่ได้ 100 รู้สึกดี เรียกว่า Loss aversion
• ฝั่งกำไรโค้งลง กำไรก้อนแรกรู้สึกดีมาก ส่วนกำไรที่เพิ่มต่อจากนั้นรู้สึกเพิ่มขึ้นน้อยลงเรื่อย ๆ คนจึงอยากเก็บกำไรที่มีอยู่ให้ชัวร์
• ฝั่งขาดทุนก็โค้งเหมือนกัน ขาดทุนจาก 50 เป็น 100 รู้สึกเจ็บเพิ่มน้อยกว่าขาดทุนจาก 0 เป็น 50 คนจึงยอมเสี่ยงถือไม้ที่ติดลบต่อ เพื่อลุ้นว่าจะกลับมาเสมอ

ในการเทรด อาการคือย้าย Stop loss ออกไปเมื่อราคาเข้าใกล้ หรือปิด SL ทิ้งเพราะ “เดี๋ยวก็กลับ” ส่วนไม้ที่กำไรอยู่ กลับปิดเร็วเพราะกลัวกำไรหาย

วิธีแก้ ตั้ง SL และ TP ไว้ในคำสั่งตั้งแต่เปิดไม้ ไม่ใช่ในหัว และเสี่ยงต่อไม้ให้เล็กพอที่ขาดทุนเต็ม SL แล้วไม่เจ็บจนต้องหนี เช่นราว 1% ของพอร์ต ดู เสี่ยงไม้ละ 1%

2. Disposition effect: ขายของดีเร็ว เก็บของเสียนาน

Hersh Shefrin และ Meir Statman ตั้งชื่ออาการนี้ในปี 1985 ว่า Disposition effect คือแนวโน้มที่จะขายสิ่งที่กำไรเร็วเกินไป และถือสิ่งที่ขาดทุนนานเกินไป ทั้งสองคนอธิบายอาการนี้ส่วนหนึ่งด้วย Prospect theory ข้างบน (ฝั่งกำไรอยากเก็บให้ชัวร์ ฝั่งขาดทุนยอมเสี่ยงลุ้น)

ต่อมาในปี 1998 Terrance Odean ศึกษาบัญชีซื้อขายหุ้นของนักลงทุนรายย่อยจำนวนมาก พบว่านักลงทุนขายหุ้นที่กำไรอยู่บ่อยกว่าหุ้นที่ขาดทุนอยู่อย่างชัดเจน และที่แย่กว่านั้นคือ หุ้นที่ขายทิ้งตอนกำไร ในช่วงต่อมากลับไปได้ดีกว่าหุ้นที่เก็บไว้ทั้งที่ขาดทุน นั่นคือการตัดสินใจแบบนี้ไม่ได้ช่วยแม้แต่ในแง่การเลือกตัว

ในการเทรด เปิดไม้วางแผน TP ที่ +2R (R คือระยะความเสี่ยงหนึ่งเท่าของ SL) พอกำไรได้ครึ่ง R ก็ปิดเพราะกลัว ส่วนไม้ที่ติดลบ เลื่อน SL ออกไปจนขาดทุนสองเท่าของที่วางไว้

ตัวอย่างคำนวณ: ตัดกำไรเร็ว ถือขาดทุนนาน กิน Expectancy เท่าไร

Expectancy คือผลเฉลี่ยต่อไม้ คิดเป็นหน่วย R

Expectancy = อัตราชนะ × กำไรเฉลี่ย − อัตราแพ้ × ขาดทุนเฉลี่ย

สมมติระบบชนะ 40% เท่ากันทุกกรณี เปลี่ยนแค่วิธีปิดไม้

1. ตามแผน ชนะ +2R แพ้ −1R: 0.4 × 2 − 0.6 × 1 = 0.8 − 0.6 = +0.2R ต่อไม้
2. ตัดกำไรเร็วอย่างเดียว ชนะ +0.5R แพ้ −1R: 0.4 × 0.5 − 0.6 × 1 = 0.2 − 0.6 = −0.4R
3. ถือขาดทุนนานอย่างเดียว ชนะ +2R แพ้ −2R: 0.8 − 0.6 × 2 = 0.8 − 1.2 = −0.4R
4. ทั้งสองอย่าง ชนะ +0.5R แพ้ −2R: 0.2 − 1.2 = −1.0R ต่อไม้

วิธีปิดไม้	Expectancy ต่อไม้	100 ไม้	อัตราชนะคุ้มทุน
ตามแผน +2R / −1R	+0.2R	+20R	33.3%
ตัดกำไรที่ +0.5R	−0.4R	−40R	66.7%
ถือขาดทุนถึง −2R	−0.4R	−40R	50.0%
ทั้งสองอย่าง	−1.0R	−100R	80.0%

อัตราชนะคุ้มทุน = ขาดทุนเฉลี่ย ÷ (กำไรเฉลี่ย + ขาดทุนเฉลี่ย) เช่นแถวสุดท้าย 2 ÷ (0.5 + 2) = 80% ถ้า 1R = 10 ดอลลาร์ ตามแผน 100 ไม้ได้ +200 ดอลลาร์ แต่แบบทั้งสองอย่างเสีย −1,000 ดอลลาร์ จากจุดเข้าชุดเดียวกัน

ตรวจผล: แผนเดิม 100 ไม้ ชนะ 40 × 2 = 80R แพ้ 60 × 1 = 60R สุทธิ +20R ตรงกับ 0.2 × 100 ส่วนแบบทั้งสองอย่าง ชนะ 40 × 0.5 = 20R แพ้ 60 × 2 = 120R สุทธิ −100R

ในชีวิตจริงอัตราชนะจะไม่เท่าเดิมพอดี การปิดกำไรเร็วทำให้ชนะบ่อยขึ้นบ้าง และไม้ที่ถือขาดทุนไว้บางไม้ก็กลับมาได้ แต่ดูตัวเลขคุ้มทุนในตาราง แบบทั้งสองอย่างต้องชนะเกิน 80% ระบบที่เดิมชนะ 40% แทบไม่มีทางขึ้นไปถึง และไม้ที่ไม่กลับมาสักไม้เดียวอาจลากไปไกลกว่า −2R มาก อ่านเรื่องอัตราชนะคุ้มทุนต่อใน อัตราชนะสูงไม่ได้แปลว่ากำไร

วิธีแก้ ให้คำสั่ง TP และ SL ที่ตั้งไว้ตั้งแต่ต้นเป็นตัวปิดไม้ ถ้าจะเลื่อน SL หรือปิดบางส่วน ให้เขียนกติกาไว้ก่อนและใช้ทุกไม้เหมือนกัน แล้วจดในบันทึกว่าไม้ไหนปิดก่อนแผน ทุกสัปดาห์ลองคิดว่าถ้าปล่อยตามแผนจะได้กี่ R

ในตัวอย่างนี้ จุดเข้าเหมือนกันทุกแถว สิ่งที่เปลี่ยน +0.2R เป็น −1.0R ต่อไม้ คือวิธีปิดไม้ล้วน ๆ

3. Overconfidence และ Overtrading: มั่นใจเกินจนเทรดถี่

Overconfidence คือการประเมินความรู้และฝีมือตัวเองสูงกว่าความจริง Brad Barber และ Terrance Odean ศึกษาบัญชีนักลงทุนรายย่อยหลายหมื่นบัญชี ในงานปี 2000 พบว่ากลุ่มที่ซื้อขายถี่ที่สุดได้ผลตอบแทนสุทธิต่ำกว่ากลุ่มที่ซื้อขายน้อยอย่างชัดเจน ส่วนใหญ่เพราะค่าธรรมเนียมที่จ่ายเพิ่มตามจำนวนครั้ง ในงานปี 2001 พบว่าผู้ชายซื้อขายถี่กว่าผู้หญิงและได้ผลสุทธิต่ำกว่า สอดคล้องกับงานจิตวิทยาที่พบว่าผู้ชายมักมั่นใจในเรื่องการเงินมากกว่า

ในการเทรด หลังชนะติดกันหลายไม้ รู้สึกว่าอ่านตลาดออก เลยเพิ่ม lot เปิดไม้นอก Setup และเทรดทุกการขยับ ทุกไม้จ่าย spread ไม้ที่ไม่มีความได้เปรียบจึงไม่ได้เป็นศูนย์ แต่ติดลบเท่าต้นทุน ดู ต้นทุน spread ต่อไม้

วิธีแก้ กำหนดจำนวนไม้สูงสุดต่อวันและขนาดความเสี่ยงคงที่ไว้ล่วงหน้า ไม่ปรับตามอารมณ์หลังชนะ และให้บันทึกการเทรดเป็นคนตัดสินว่าฝีมือดีขึ้นจริงไหม ไม่ใช่ความรู้สึก

4. Gambler’s fallacy และ Hot hand: เชื่อว่าผลไม้ก่อนกำหนดไม้ถัดไป

Gambler’s fallacy คือความเชื่อว่าแพ้มาหลายไม้แล้ว ไม้หน้า “ต้องชนะ” ส่วน Hot hand คือด้านกลับ เชื่อว่ากำลังมือขึ้น ชนะแล้วจะชนะต่อ งานคลาสสิกของ Gilovich, Vallone และ Tversky ในปี 1985 ศึกษาเรื่องนี้ในกีฬาบาสเกตบอล (ภายหลังมีงานวิจัยโต้แย้งว่าในกีฬามือขึ้นอาจมีอยู่จริงบ้าง) แต่ในการเทรดด้วยกติกาเดิม ผลไม้ที่แล้วแทบไม่ได้บอกอะไรเกี่ยวกับไม้ถัดไป

ในการเทรด แพ้ 5 ไม้ติด เลยเบิ้ล lot เพราะ “รอบนี้ต้องได้แล้ว” หรือชนะ 5 ไม้ติดเลยเพิ่มความเสี่ยงเพราะ “มือขึ้น” ทั้งสองแบบทำให้ความเสี่ยงใหญ่ที่สุดไปตกในช่วงที่ไม่มีเหตุผลรองรับ

วิธีแก้ คำนวณก่อนว่าระบบของเราแพ้ติดกันยาวแค่ไหนได้ตามปกติ ดู แพ้ติดกันกี่ไม้ถึงเรียกว่าปกติ ใช้ความเสี่ยงต่อไม้คงที่ และตั้งเพดานขาดทุนรายวันไว้ ดู Revenge trading และเพดานขาดทุนรายวัน

5. Recency bias: ให้น้ำหนักเรื่องล่าสุดมากเกินไป

Recency bias คือการตัดสินจากสิ่งที่เพิ่งเกิด มากกว่าภาพรวมทั้งหมด เรื่องที่จำได้ชัดดูเหมือนเกิดบ่อยกว่าความจริง

ในการเทรด แพ้ 4 ไม้ล่าสุดเลยทิ้งระบบที่ทดสอบมาหลายร้อยไม้ ไปหาระบบใหม่ หรือเห็นตลาดวิ่งแรงทางเดียวมาสามวันเลยคิดว่าจะวิ่งต่อแบบนั้นตลอด รวมถึงเลือกสัญญาณหรือคนให้ Copy trade จากผลเดือนล่าสุด ดู ประเมินสัญญาณและ Copy trading

วิธีแก้ ตัดสินระบบจากไม้จำนวนมากในบันทึก ไม่ใช่ไม่กี่ไม้ล่าสุด และกำหนดไว้ก่อนว่าจะทบทวนเมื่อครบกี่ไม้ หรือเมื่อแพ้ติดเกินช่วงที่คำนวณไว้ ดู บันทึกการเทรด ถ้าสงสัยว่าตลาดเปลี่ยนนิสัยจริง อ่าน ตลาดเปลี่ยนสภาพ

6. Confirmation bias: หาแต่ข้อมูลที่เข้าข้างตัวเอง

Confirmation bias คือการมองหา ให้น้ำหนัก และจำข้อมูลที่ตรงกับสิ่งที่เชื่ออยู่แล้ว ส่วนข้อมูลที่ขัดแย้งถูกมองข้าม

ในการเทรด ถือ Buy อยู่ ก็เปิดแต่บทวิเคราะห์ที่บอกว่าจะขึ้น ข่าวร้ายถูกมองว่า “ตลาดรับรู้ไปแล้ว” หรือเปลี่ยน Timeframe ไปเรื่อย ๆ จนเจอกราฟที่ยังดูเป็นขาขึ้น อาการนี้ทำงานคู่กับการมองกราฟย้อนหลังแล้วเห็นแต่จุดที่เส้นแม่น ดู Hindsight bias กับเส้นที่แม่นทุกครั้ง

วิธีแก้ ก่อนเปิดไม้ เขียนหนึ่งประโยคว่า “อะไรจะพิสูจน์ว่าฉันผิด” แล้ววาง SL ตรงนั้น ใช้ Checklist ที่ต้องติ๊กครบก่อนเข้า และนับผลทุกสัญญาณ ไม่ใช่เฉพาะที่ถูก

7. Anchoring: ยึดตัวเลขแรกที่เห็น

Tversky และ Kahneman อธิบาย Anchoring ไว้ในงานปี 1974 คือเมื่อต้องประมาณค่า คนจะเริ่มจากตัวเลขแรกที่เห็นแล้วปรับจากตรงนั้นไม่พอ แม้ตัวเลขนั้นจะไม่เกี่ยวข้องเลย

ในการเทรด ตัวเลขที่ยึดบ่อยที่สุดคือ ราคาที่เข้า “รอให้กลับมาที่ทุนก่อนแล้วค่อยปิด” ทั้งที่ตลาดไม่รู้ว่าเราเข้าที่ราคาไหน อีกแบบคือยึดจุดสูงสุดเดิม “เคยอยู่ที่ราคานั้น ตอนนี้ถูกแล้ว” หรือยึดเป้ากำไรรายวันที่ตั้งไว้ในใจ

วิธีแก้ ถามตัวเองว่า “ถ้าตอนนี้ไม่มีไม้นี้อยู่ จะเปิดไม้นี้ที่ราคานี้ไหม” ถ้าคำตอบคือไม่ เหตุผลที่ยังถือมักเป็นแค่ราคาที่เข้า

8. Sunk cost: เสียไปแล้วเลยไม่อยากหยุด

Sunk cost fallacy คือการทำต่อเพราะลงทุนไปแล้ว ไม่ใช่เพราะสิ่งที่จะเกิดต่อจากนี้คุ้ม Hal Arkes และ Catherine Blumer ทดลองเรื่องนี้ในปี 1985 พบว่าคนยอมใช้ของที่จ่ายเงินไปแล้วต่อ แม้รู้ว่าทางเลือกอื่นดีกว่า

ในการเทรด ไม้ที่ติดลบหนักแล้วเปิดเพิ่มเพื่อเฉลี่ยราคา เพราะไม่อยากให้ที่เสียไปสูญเปล่า ดู Grid Martingale และการเฉลี่ยขาลง หรือใช้ระบบที่ทุ่มเวลาและเงินซื้อมาต่อทั้งที่ผลจริงไม่ผ่านเกณฑ์

วิธีแก้ เขียนเงื่อนไขหยุดไว้ก่อนเริ่ม เช่น จะเลิกใช้ระบบเมื่อ Drawdown เกินเท่าไร หรือผลหลังจำนวนไม้ที่กำหนดต่ำกว่าเกณฑ์ เงินและเวลาที่เสียไปแล้วไม่กลับมาไม่ว่าจะตัดสินใจทางไหน มีแค่ผลจากนี้ไปที่ยังเลือกได้

อคติทุกตัวในบทนี้เอาชนะได้ยากตอนกราฟกำลังวิ่ง แต่ป้องกันได้ง่ายถ้าตัดสินใจไว้ก่อนเปิดไม้

สรุปวิธีแก้เป็นชุดเดียว

อคติ	อาการในการเทรด	วิธีแก้
Loss aversion	ย้าย SL ออก ไม่ยอมแพ้	SL ในคำสั่งตั้งแต่เปิดไม้ เสี่ยงต่อไม้เล็ก
Disposition effect	ปิดกำไรเร็ว ถือขาดทุนนาน	TP/SL ตั้งไว้ก่อน จดไม้ที่ปิดก่อนแผน
Overconfidence	เทรดถี่ เพิ่ม lot หลังชนะ	จำนวนไม้สูงสุดต่อวัน ความเสี่ยงคงที่
Gambler’s fallacy / Hot hand	เบิ้ลหลังแพ้ หรือหลังชนะ	ความเสี่ยงคงที่ เพดานขาดทุนรายวัน
Recency bias	ทิ้งระบบหลังแพ้ไม่กี่ไม้	ตัดสินจากไม้จำนวนมากในบันทึก
Confirmation bias	อ่านแต่ข้อมูลที่เข้าข้าง	เขียนจุดที่พิสูจน์ว่าผิด ใช้ Checklist
Anchoring	รอกลับมาที่ทุน	ถามว่าจะเปิดไม้นี้ตอนนี้ไหม
Sunk cost	เฉลี่ยขาลง ใช้ระบบที่ไม่ผ่านต่อ	เงื่อนไขหยุดเขียนไว้ก่อนเริ่ม

เครื่องมือหลักมีแค่สามอย่าง คือ SL/TP ที่ตั้งไว้ก่อน Checklist ก่อนเข้า และ บันทึกการเทรด ที่จดทั้งผลและเหตุผล ถ้าอยากเช็คว่า RR ที่วางไว้ต้องชนะกี่เปอร์เซ็นต์ ใช้เครื่องคำนวณ RR ท้ายบท

ข้อผิดพลาดที่เจอบ่อย

• คิดว่ารู้แล้วจะไม่เป็น อคติทำงานตอนเงินขยับ ไม่ใช่ตอนอ่านบทความ ต้องมีกติกาที่ทำงานแทน
• ตั้ง SL ไว้ แต่ยกเลิกเมื่อราคาเข้าใกล้ SL ที่ย้ายได้ตามอารมณ์ไม่ต่างจากไม่มี SL
• ภูมิใจกับอัตราชนะสูงที่มาจากการตัดกำไรเร็ว ต้องดู Expectancy และอัตราชนะคุ้มทุนด้วย ไม่ใช่อัตราชนะอย่างเดียว
• จดแต่ไม้ที่ชนะ หรือจดแต่ตัวเลข บันทึกที่ไม่มีเหตุผลการเข้าและการออก ช่วยจับอคติไม่ได้
• เปลี่ยนระบบทุกครั้งที่แพ้ติด ทำให้ไม่เคยมีไม้มากพอจะรู้ว่าระบบไหนใช้ได้จริง